عایق‌سازی لاگون کود دامی؛ محافظت از آب زیرزمینی طبق قوانین اروپا

دامداری‌های صنعتی ایران روزانه حجم زیادی کود مایع و فاضلاب تولید می‌کنند که اغلب در یک گودال خاکی کنار دامداری ریخته می‌شود. این گودال، اگر عایق نشده باشد، می‌تواند نیترات، آمونیوم، فسفر و میکروب را به آب زیرزمینی و چاه‌های کشاورزی و آشامیدنی اطراف برساند.

اروپا چه می‌گوید؟

دستورالعمل نیترات اتحادیه‌ی اروپا (91/676/EEC) از ۱۹۹۱ کشورها را موظف کرده است مناطق آسیب‌پذیر از نیترات را مشخص و در آن‌ها «برنامه‌ی اقدام» اجرا کنند. یکی از ارکان این برنامه‌ها ظرفیت کافی و آب‌بند برای نگهداری کود است؛ به‌طوری که کشاورز مجبور نباشد کود را در زمستان یا روی زمین خیس پخش کند. برای دامداری‌های بزرگ طیور و خوک، سند «بهترین فناوری‌های موجود» (BREF) اتحادیه‌ی اروپا مخازن و لاگون‌های آب‌بند با بستر و دیواره‌ی پایدار و پوشش سطح را توصیه می‌کند.

پژوهش‌ها درباره‌ی نشت لاگون‌ها

مطالعه‌ی Cook و همکاران (۲۰۰۸) روی لاگون‌های خاکی دامداری خوک نشان داد که نشت این لاگون‌ها کیفیت آب زیرزمینی کم‌عمق را آلوده می‌کند و پس از بستن لاگون، بهبود آب زیرزمینی سال‌ها طول می‌کشد. یعنی پیشگیری بسیار ارزان‌تر از پاک‌سازی است.

لاگون استاندارد چطور ساخته می‌شود؟

1. محل: دور از چاه، قنات و آبراهه؛ بالاتر از سطح آب زیرزمینی و نه در زمین سیلابی.
2. بستر: کوبیده، بدون سنگ و ریشه؛ زیر ورق ژئوتکستایل محافظ (راهنمای انتخاب ژئوتکستایل).
3. لایه‌ی آب‌بند: ورق HDPE با ضخامت کافی؛ در خاک‌های سبک ترجیحاً روی یک لایه‌ی رس یا GCL (مقایسه‌ی رس، GCL و ژئوممبران).
4. تهویه‌ی گاز زیر ورق: مواد آلی زیر ورق گاز تولید می‌کنند و اگر راه خروج نداشته باشد ورق را مثل بادکنک بالا می‌آورد. Doerge و همکاران (۲۰۱۳) این پدیده را یکی از علل رایج خرابی ورق لاگون‌های کشاورزی می‌دانند. شبکه‌ی زهکش و هواکش زیر ورق را فراموش نکنید.
5. سکوی ورود و رمپ: محل تخلیه و همزدن کود باید روی بتن یا لایه‌ی محافظ باشد تا تراکتور و همزن ورق را پاره نکند.
6. حصار و تابلو هشدار: لاگون کود خطر غرق شدن و گازهای سمی دارد.

پوشش سطح؛ قدم بعدی

لاگون آب‌بند آب زیرزمینی را حفظ می‌کند؛ اما اگر سطح آن باز باشد، آمونیاک و بو آزاد می‌شود و ازت ارزشمند کود هدر می‌رود. در مقاله‌ی پوشش مخزن کود و کاهش آمونیاک این موضوع را توضیح داده‌ایم.

جمع‌بندی

لاگون عایق‌شده هزینه نیست؛ بیمه‌ی آب چاه خودتان و همسایه‌هاست. استاندارد مرتبط اروپایی برای ورق این کاربرد EN 13492 است (استانداردهای اروپایی ژئوممبران). برای برآورد متراژ از محاسبه‌گر استفاده کنید.