عایق‌سازی انبار سیب‌زمینی و پیاز؛ دمای پایدار، تعریق کمتر، ضایعات کمتر

ایران از تولیدکنندگان بزرگ سیب‌زمینی و پیاز است، اما بخش قابل‌توجهی از محصول در انبار از بین می‌رود: جوانه‌زنی، پوسیدگی، کاهش وزن و یخ‌زدگی. یکی از ریشه‌های اصلی این ضایعات انبار بی‌عایق است؛ انباری که دمایش با هوای بیرون بالا و پایین می‌رود.

دشمن پنهان: تعریق

وقتی هوای گرم‌تر و مرطوب با سطح سردتری تماس پیدا کند، رطوبت روی آن میعان می‌کند. در انبار این اتفاق در دو جا می‌افتد:

• زیر سقف سرد در زمستان؛ قطره‌ها روی محصول می‌چکند.
• روی خود غده‌ها وقتی هوای گرم وارد انبار سرد شود.

Hardy و همکاران (۱۹۹۷) در بریتانیا در مجله‌ی Potato Research نشان دادند که میعان روی غده‌ها، تولید اسپور قارچ عامل «شوره‌ی نقره‌ای» سیب‌زمینی را افزایش می‌دهد. یعنی تعریق فقط خیسی نیست؛ مستقیماً بیماری را گسترش می‌دهد.

نقش تهویه

Bertolini و همکاران (۱۹۹۰) در ایتالیا اثر میزان تهویه با هوای محیط را بر ضایعات انبار سیب‌زمینی بررسی کردند و Sparks (۱۹۸۰) هم اثر نرخ تهویه بر کیفیت انبارمانی را مطالعه کرد. پیام این پژوهش‌ها: تهویه باید کنترل‌شده باشد؛ کم بودن آن گرما و رطوبت را بالا می‌برد و زیاد بودن آن غده‌ها را خشک و چروکیده می‌کند. تهویه‌ی کنترل‌شده فقط در انبار عایق ممکن است؛ در انبار بی‌عایق، دمای داخل همیشه دنبال هوای بیرون است.

عکس: David Wright — CC BY-SA 2.0، ویکی‌مدیا کامنز

اجزای یک انبار عایق

1. سقف و دیوار عایق (پنل ساندویچی پلی‌یورتان یا پشم سنگ) با ضخامت متناسب با سرمای منطقه.
2. بخاربند در سمت داخل گرم دیوار، تا رطوبت در لایه‌ی عایق میعان نکند.
3. حذف پل‌های حرارتی: ستون‌ها، اتصال سقف و دیوار، و قاب درها.
4. کف عایق و آب‌بند: رطوبت زمین نباید به انبار برسد؛ ورق پلی‌اتیلن یا ژئوممبران زیر کف بتنی این کار را می‌کند.
5. درهای عایق و درزبندی‌شده.
6. سیستم تهویه‌ی کنترل‌شده با کانال‌های هوای زیر توده و ترموستات (ورود هوای بیرون فقط وقتی سردتر از توده است).

دماهای هدف

• سیب‌زمینی خوراکی: معمولاً حدود ۴ تا ۶ درجه برای انبارمانی طولانی؛ سیب‌زمینی صنعتی (چیپس و خلال) گرم‌تر، تا قند آن بالا نرود.
• پیاز: خنک و خشک، با رطوبت نسبی کمتر از سیب‌زمینی.

جمع‌بندی

عایق انبار، سرمایه‌گذاری روی کاهش ضایعات است. انبار عایق با بخاربند، کف آب‌بند و تهویه‌ی کنترل‌شده، دمای پایدار و محصول خشک و سالم می‌دهد. برای راه‌های دیگر کاهش ضایعات، مقاله‌ی ضایعات پس از برداشت و انرژی خورشیدی در خشک‌کن و سردخانه را ببینید.