ضایعات پس از برداشت؛ سودی که بین مزرعه و بازار گم می‌شود

یک کیلو گوجه‌ای که با آب، کود، سم و زحمت تولید شده و قبل از رسیدن به مشتری له یا پلاسیده می‌شود، فقط یک کیلو محصول نیست: آب و هزینه‌ی تولیدش هم هدر رفته است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند میوه و سبزی تازه بیش از ۴۰ درصد ضایعات غذایی دنیا را تشکیل می‌دهند و در کشورهای در حال توسعه بخش بزرگی از آن روی خود مزرعه و در جابه‌جایی پس از برداشت رخ می‌دهد؛ معمولاً چون کشاورز خرده‌پا پول یا دسترسی به فناوری‌های گران را ندارد.

خبر خوب: بسیاری از راه‌حل‌ها ارزان‌اند.

۱. برداشت در ساعات خنک

دمای محصول هنگام برداشت، شروع شمارش معکوس است. محصولی که ظهر تابستان برداشت شود، گرمای مزرعه را با خود دارد و سریع‌تر خراب می‌شود. برداشت در صبح زود یا عصر، و انتقال فوری به سایه، رایگان‌ترین کار است.

۲. سایه، سایه، سایه

جعبه‌های برداشت‌شده را هرگز زیر آفتاب کنار زمین رها نکنید. یک سایه‌بان ساده یا حتی سایه‌ی درخت، دمای محصول را چند درجه پایین نگه می‌دارد.

۳. بسته‌بندی ساده و درست

• جعبه‌ی پلاستیکی محکم به‌جای گونی (کمتر له می‌شود)؛
• پر نکردن بیش از حد جعبه؛
• جدا کردن محصول آسیب‌دیده؛ یک میوه‌ی کپک‌زده، بقیه را آلوده می‌کند.

۴. خنک‌کن تبخیری؛ یخچال بی‌برق

پژوهش‌های تازه چند فناوری کم‌هزینه را بررسی کرده‌اند: خنک‌کن تبخیری با زغال، اتاقک آجری بدون انرژی (دو دیوار آجری که بین آن‌ها ماسه‌ی خیس است) و دو گلدان تودرتو با ماسه‌ی خیس. اصل کار ساده است: تبخیر آب، گرما می‌گیرد.

• این خنک‌کن‌ها معمولاً دما را ۳ تا ۱۰ درجه پایین‌تر از هوای بیرون نگه می‌دارند و رطوبت را بالا می‌برند تا محصول آب از دست ندهد.
• در یک آزمایش، خنک‌کن تبخیری ضایعات گوجه‌فرنگی را از حدود ۸۰ درصد در سبد سنتی به حدود ۵ درصد رساند.
• این روش در هوای گرم و خشک بهترین کارایی را دارد؛ یعنی دقیقاً اقلیم بیشتر ایران.

ساخت یک اتاقک آجری ساده

1. دو دیوار آجری با فاصله‌ی حدود ۷ تا ۱۰ سانتی‌متر بچینید.
2. فاصله را با ماسه پر کنید.
3. ماسه را روزی یکی دو بار خیس کنید.
4. روی آن را با سایه‌بان یا حصیر خیس بپوشانید.
5. در سایه و در مسیر جریان هوا بسازید.

۵. جدا کردن محصولات ناسازگار

بعضی میوه‌ها (مثل سیب و گوجه‌ی رسیده) گاز اتیلن تولید می‌کنند و رسیدن و پیری محصولات دیگر (مثل کاهو، خیار و هویج) را جلو می‌اندازند. آن‌ها را جدا نگه دارید.

جمع‌بندی

کم کردن ضایعات، ارزان‌ترین راه افزایش درآمد است: محصولی که الان تولید می‌کنید، بیشتر به فروش می‌رسد. برای مرحله‌ی بعد، خشک‌کن و سردخانه‌ی خورشیدی و فروش مستقیم را هم ببینید.