نشت کانال و استخر، ماندابی و شوری ثانویه؛ هزینه‌ی پنهان آب‌بند نکردن

وقتی درباره‌ی نشت کانال یا استخر خاکی حرف می‌زنیم، معمولاً به آبی فکر می‌کنیم که به مزرعه نمی‌رسد. اما این آب ناپدید نمی‌شود؛ به زمین می‌رود و در بسیاری از دشت‌ها سطح آب زیرزمینی کم‌عمق را بالا می‌آورد. در زمین‌های پست‌تر، این بالا آمدن به ماندابی (زه‌دار شدن) و سپس شوری خاک ختم می‌شود.

سازوکار: از نشت تا نمک

1. آب از کانال، استخر یا آبیاری بیش از حد به زمین نفوذ می‌کند.
2. سطح آب زیرزمینی کم‌عمق بالا می‌آید و به ناحیه‌ی ریشه نزدیک می‌شود.
3. در فصل گرم، آب از سطح خاک تبخیر می‌شود و نمک محلول در آن روی خاک می‌ماند.
4. سال‌به‌سال نمک انباشته می‌شود و زمین از تولید می‌افتد.

اروپا هم با این مشکل درگیر است

مرور Daliakopoulos و همکاران (۲۰۱۶) در مجله‌ی Science of the Total Environment، که در قالب یک پروژه‌ی اروپایی تهیه شد، شوری خاک را یکی از تهدیدهای جدی خاک‌های اروپا معرفی می‌کند؛ به‌ویژه در کشورهای مدیترانه‌ای مانند اسپانیا، ایتالیا، یونان و قبرس و همچنین مجارستان و جنوب روسیه. یکی از عوامل اصلی شوری ثانویه در این کشورها، آبیاری و مدیریت نادرست آب است: نشت شبکه‌ها، آبیاری بیش از حد و زهکشی ناکافی.

عکس: David Balmer — CC BY 3.0، ویکی‌مدیا کامنز

نقش آب‌بندی

آب‌بند کردن کانال‌ها و استخرها یکی از ریشه‌های مشکل را می‌خشکاند: آبی که قرار است به ریشه‌ی گیاه برسد، دیگر ناخواسته آبخوان کم‌عمق را تغذیه نمی‌کند. همان‌طور که Playán و Mateos (۲۰۰۶) توضیح می‌دهند، نوسازی شبکه‌های آبیاری جریان‌های برگشتی را تغییر می‌دهد. این تغییر در مناطق با مشکل ماندابی مزیت است، ولی در مناطقی که به تغذیه‌ی آبخوان وابسته‌اند باید با برنامه‌ریزی همراه باشد.

حتی کانال‌های بتنی هم، چنان‌که Akkuzu (۲۰۱۲) در ترکیه نشان داد، از درزها و ترک‌ها نشت دارند. برای مقابله‌ی واقعی با این مشکل، لایه‌ی آب‌بند پیوسته لازم است (پوشش‌دار کردن کانال‌ها).

نشانه‌ها در مزرعه

• لکه‌های سفید نمک روی خاک پس از خشک شدن.
• زمین‌هایی که دیرتر از بقیه خشک می‌شوند یا همیشه نم دارند.
• زرد شدن و کوتولگی گیاه در قسمت‌های پایین‌دست کانال یا استخر.
• بالا آمدن آب در چاهک‌های کم‌عمق.

چه کنیم؟

1. کانال‌ها و استخرهای پرنشت را آب‌بند کنید.
2. آبیاری را بر اساس نیاز واقعی گیاه انجام دهید (سنجش رطوبت خاک).
3. زهکشی زیرزمینی یا روباز برای زمین‌های پست طراحی کنید.
4. برای خاکی که شور شده، راهکارهای مهار شوری خاک را به کار ببرید.

جمع‌بندی

نشت فقط هدر رفتن آب نیست؛ می‌تواند زمین‌های پایین‌دست را هم از بین ببرد. آب‌بندی، آبیاری دقیق و زهکشی سه پایه‌ی پیشگیری از شوری ثانویه‌اند.