پوشش‌دار کردن کانال‌های آبیاری؛ آنچه تجربه‌ی اروپا درباره‌ی نشت آب می‌گوید

در بسیاری از دشت‌های ایران آب از چاه یا سد تا مزرعه چند کیلومتر در کانال خاکی حرکت می‌کند. در این مسیر بخشی از آب در خاک فرو می‌رود، بخشی بخار می‌شود و بخشی صرف علف‌های کنار جوی می‌شود. پوشش‌دار کردن (عایق‌سازی) کانال قدیمی‌ترین و ساده‌ترین راه برای رساندن آب بیشتر به ریشه‌ی گیاه است؛ اما تجربه‌ی اروپا نشان می‌دهد که جزئیات اجرای آن به همان اندازه مهم است.

نشت از کانال خاکی چقدر است؟

مقدار نشت به بافت خاک، عمق آب و طول کانال بستگی دارد. در خاک‌های شنی و سبک، کانال‌های خاکی بیشترین تلفات را دارند و هرچه کانال طولانی‌تر و آب کم‌عمق‌تر باشد سهم آبی که به انتهای مسیر می‌رسد کمتر می‌شود. کشاورزانی که در «ته‌جوی» زمین دارند این را بهتر از هر عددی می‌دانند: آب دیرتر و کمتر به آن‌ها می‌رسد.

بتن کافی نیست

بیشتر کانال‌های پوشش‌دار ایران بتنی‌اند. پژوهشی که در ترکیه روی یک کانال بتنی انجام شد (Akkuzu، ۲۰۱۲) نشان داد که حتی در کانال بتنی هم نشت قابل‌توجهی وجود دارد؛ دلیل اصلی آن ترک‌ها و درزهای انبساط است که با گذشت سال‌ها، یخ‌زدگی و نشست زمین بازتر می‌شوند. به همین دلیل در پروژه‌های اروپایی زیر پوشش بتنی یا روی کانال‌های قدیمی، یک لایه‌ی ورق ژئوممبران به‌عنوان لایه‌ی آب‌بند اصلی اجرا می‌شود؛ مانند کانال بریار در فرانسه که در عکس بالا می‌بینید.

عکس: USAID, Historical Archive — Public domain، ویکی‌مدیا کامنز

سه روش رایج و مقایسه‌ی آن‌ها

برای کانال‌های کوچک مزرعه، ورق HDPE یا LLDPE با ضخامت مناسب که روی آن خاک یا بتن نازک ریخته شود معمولاً اقتصادی‌ترین راه است. برای انتخاب ضخامت، راهنمای ضخامت ژئوممبران را ببینید.

درسی که اسپانیا گرفت: «پارادوکس بهره‌وری»

اسپانیا در دهه‌های اخیر میلیاردها یورو صرف نوسازی آبیاری کرد: پوشش کانال‌ها، تبدیل کانال به لوله و آبیاری تحت فشار. Playán و Mateos (۲۰۰۶) در مجله‌ی Agricultural Water Management توضیح می‌دهند که این کار بهره‌وری آب را در سطح مزرعه بالا می‌برد. اما بررسی Berbel و همکاران (۲۰۱۹) روی نوسازی اسپانیا نشان داد که اگر آب صرفه‌جویی‌شده صرف کشت بیشتر شود، مصرف کل حوضه لزوماً کم نمی‌شود؛ چون بخشی از آبی که قبلاً نشت می‌کرد به آبخوان برمی‌گشت.

نتیجه برای ما روشن است: پوشش کانال برای کشاورزی که سهم آب ثابتی دارد یعنی آب بیشتر برای همان زمین و محصول بیشتر. اما در سطح دشت باید همراه با مدیریت سهم آب و جلوگیری از اضافه‌برداشت باشد؛ اصلی که در دستورالعمل چارچوب آب اتحادیه‌ی اروپا هم تأکید شده است.

نکته‌های اجرایی

1. پیش از پوشش، کف و دیواره‌ها را از سنگ و ریشه پاک و کوبیده کنید؛ آماده‌سازی بستر نصف موفقیت است.
2. لبه‌ی ورق را در ترانشه‌ی مهاری بالای دیواره محکم کنید تا جریان آب آن را بلند نکند.
3. جایی که دام یا ماشین رد می‌شود، روی ورق پوشش محافظ بگذارید.
4. درزهای جوش را حتماً تست کنید؛ تست‌های کنترل کیفیت درز را ببینید.

جمع‌بندی

پوشش کانال با ژئوممبران سریع‌ترین راه برای رساندن آب بیشتر به انتهای مزرعه است، به‌شرط آن‌که لایه‌ی آب‌بند پیوسته و درزها سالم باشند. اگر کانال بتنی ترک‌خورده دارید، به‌جای تخریب و بازسازی، اجرای ورق روی بتن قدیمی را بررسی کنید. برای خرید ورق مناسب سراغ تولیدکنندگان تأییدشده بروید.