درس‌هایی از استخرهای آبیاری اسپانیا؛ کشوری که ده‌ها هزار استخر ژئوممبرانی دارد

اگر از بالای منطقه‌ی مورسیا یا آلمریا در جنوب شرق اسپانیا عبور کنید، هزاران لکه‌ی آبی و سیاه می‌بینید: «بالسا»ها، استخرهای ذخیره‌ی آب کشاورزی که تقریباً همه با ورق ژئوممبران عایق شده‌اند. اقلیم این منطقه، با بارش کم، تابستان داغ و کم‌آبی مزمن، بسیار شبیه بخش‌هایی از ایران است؛ پس تجربه‌ی آن‌ها برای ما ارزشمند است.

چرا این همه استخر؟

در اسپانیا آب از منابع مختلف و در زمان‌های نامنظم به مزرعه می‌رسد: نوبت‌های کانال، آب انتقالی از حوضه‌ی تاخو به سگورا، آب چاه و حتی آب شیرین‌کن. کشاورزان آب را وقتی هست ذخیره می‌کنند و هر روز با آبیاری قطره‌ای مصرف می‌کنند. بررسی منطقه‌ای Martínez Alvarez و همکاران (۲۰۰۸) ده‌ها هزار استخر را فقط در حوضه‌ی سگورا شناسایی کرد.

درس ۱: عایق‌سازی پیش‌فرض است، نه انتخاب

در این منطقه کسی استخر خاکی بدون پوشش نمی‌سازد. ورق‌های رایج PVC انعطاف‌پذیر (PVC-P) و HDPE هستند. انتخاب بین آن‌ها را در مقایسه‌ی HDPE، LDPE و PVC توضیح داده‌ایم.

عکس: Basotxerri — CC BY-SA 4.0، ویکی‌مدیا کامنز

درس ۲: تبخیر، دشمن بعدی

وقتی نشت صفر شد، تبخیر بزرگ‌ترین تلفات است. همان پژوهش برآورد کرد که تبخیر از سطح استخرها حدود ۸ درصد آب آبیاری منطقه را می‌برد و Maestre-Valero و همکاران (۲۰۱۳) نشان دادند که با کم‌آب‌تر شدن آینده، ارزش اقتصادی این تلفات بیشتر هم می‌شود. پاسخ اسپانیا: سایه‌بان‌های پلی‌اتیلن روی استخر، پوشش‌های شناور و اخیراً پنل خورشیدی شناور (مقاله‌ی پنل خورشیدی شناور روی استخر).

درس ۳: آفتاب، ورق را پیر می‌کند

ورق‌های روباز در آفتاب شدید جنوب اسپانیا زودتر از استانداردها پیر می‌شوند. پژوهشی در دانشگاه پلی‌تکنیک کارتاخنا (Climent Vicent) نشان داده است که با پوشش لاکی محافظ روی ورق‌های PVC-P می‌توان عمر آن‌ها را افزایش داد. برای ورق‌های HDPE هم کیفیت دوده (کربن بلک) و آنتی‌اکسیدان‌ها تعیین‌کننده است (عمر مفید ژئوممبران).

درس ۴: ایمنی و قانون

در اسپانیا استخرهای بزرگ از نظر ایمنی مانند سد کوچک دیده می‌شوند و نهادهایی مثل CEDEX (مرکز مطالعات و آزمایش عمران اسپانیا) برای طراحی، ساخت و نگهداری آن‌ها راهنما منتشر کرده‌اند. حصار، نردبان یا رمپ خروج و طراحی سرریز بخش ثابت هر پروژه است (ایمنی و تنوع زیستی استخرها).

چه چیزی را نباید کپی کنیم؟

ساختن بی‌حساب استخر و افزایش سطح زیر کشت بدون منبع آب پایدار. استخر آب نمی‌سازد؛ فقط آب موجود را بهتر مدیریت می‌کند.

جمع‌بندی

مدل اسپانیا ساده است: آب را در استخر عایق‌شده نگه دار، تبخیر را کم کن، ورق را از آفتاب محافظت کن و ایمنی را جدی بگیر. برای شروع، حجم و متراژ ورق را با محاسبه‌گر حساب کنید.