بازچرخانی زه‌آب گلخانه؛ تجربه‌ی هلند با سیستم بسته و حوضچه‌های آب‌بند

هلند کوچک یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان محصولات گلخانه‌ای جهان است. یکی از رازهای موفقیت آن، مدیریت دقیق آب و کود است. گلخانه‌داران هلندی سال‌هاست که به سمت سیستم‌های بسته رفته‌اند؛ سیستم‌هایی که در آن‌ها محلول غذایی اضافی دور ریخته نمی‌شود و دوباره به گیاه برمی‌گردد.

مسئله: زه‌آب پر از کود

در کشت بدون خاک (پشم سنگ، کوکوپیت و...) معمولاً بیشتر از نیاز گیاه آبیاری می‌شود تا نمک در بستر جمع نشود. محلول اضافی که از زیر بستر خارج می‌شود، زه‌آب نام دارد و پر از نیترات و فسفات است. در سیستم باز، این زه‌آب به خاک یا آبراهه می‌رود؛ هم کود هدر می‌رود و هم آب آلوده می‌شود.

پاسخ هلند

E.A. van Os از دانشگاه و مرکز تحقیقات واخنینگن در مقاله‌ی ۱۹۹۹ خود در Water Science and Technology توضیح می‌دهد که چطور سیستم‌های کشت بدون خاک بسته به راه‌حل پایدار گلخانه‌داری هلند تبدیل شدند. فشار اصلی، مقررات زیست‌محیطی برای کاهش انتشار کود به آب‌های سطحی بود که با دستورالعمل نیترات اروپا هم‌جهت است. اجزای یک سیستم بسته:

1. جمع‌آوری زه‌آب با ناودان‌های زیر بستر کشت.
2. مخزن یا حوضچه‌ی آب‌بند برای نگهداری زه‌آب.
3. ضدعفونی با گرما، اشعه‌ی UV یا فیلتر شنی کند.
4. تنظیم دوباره‌ی محلول و ترکیب آن با آب تازه.
5. آب باران به‌عنوان منبع اصلی آب تازه، چون نمک کمی دارد.

عکس: Steven Lek — CC BY-SA 4.0، ویکی‌مدیا کامنز

نقش ژئوممبران

در منطقه‌ی وستلند هلند، کنار تقریباً هر گلخانه یک استخر بزرگ آب باران با پوشش ژئوممبران وجود دارد که آب سقف شیشه‌ای گلخانه را جمع می‌کند. حوضچه‌های زه‌آب هم باید کاملاً آب‌بند باشند، چون آب پرکود نباید به آب زیرزمینی نشت کند. همان اصولی که در استخر ذخیره‌ی آب کشاورزی و جمع‌آوری آب باران گفتیم، اینجا هم صدق می‌کند.

برای گلخانه‌دار ایرانی

• با کیفیت پایین و شوری آب چاه در بسیاری از مناطق، آب باران سقف گلخانه گنجی دست‌نخورده است. هر هزار مترمربع سقف در هر میلی‌متر باران حدود یک مترمکعب آب جمع می‌کند.
• بازچرخانی زه‌آب مصرف کود و آب را به‌طور محسوس کم می‌کند؛ از سیستم ساده‌ی جمع‌آوری و رقیق‌سازی برای آبیاری فضای باز شروع کنید.
• حوضچه‌ی زه‌آب را حتماً با ورق ژئوممبران آب‌بند کنید.

برای آشنایی با کشت بدون خاک، هیدروپونیک به زبان ساده را ببینید.

جمع‌بندی

سیستم بسته‌ی هلندی نشان می‌دهد که آب و کود اضافی ضایعات نیست؛ منبع است. حلقه‌ی گمشده در بسیاری از گلخانه‌های ما فقط چند حوضچه‌ی آب‌بند، یک سیستم ضدعفونی و کمی مدیریت است.