پسته و کم‌آبی؛ آنچه تحقیقات کالیفرنیا به باغدار ایرانی می‌گوید

پسته در ایران قرن‌ها با کم‌آبی و شوری کنار آمده است؛ اما امروز سفره‌های آب زیرزمینی در کرمان و رفسنجان آن‌قدر پایین رفته‌اند که دیگر نمی‌شود مثل گذشته آبیاری کرد. جالب اینجاست که کالیفرنیا، رقیب اصلی ما در بازار جهانی پسته، دقیقاً روی همین مسئله سرمایه‌گذاری پژوهشی کرده است.

پژوهش‌های در جریان

دانشگاه کالیفرنیا در دیویس پروژه‌ای چندساله با عنوان «سازگار کردن تولید پسته با تغییر اقلیم» (۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶) دارد که با بودجه‌ی وزارت کشاورزی آمریکا اجرا می‌شود. هدف‌ها:

• اندازه‌گیری اثر کم‌آبیاری بر عملکرد و کیفیت پسته در چند سال پیاپی (نه یک فصل)؛
• ارائه‌ی راهبرد کم‌آبیاری بدون کاهش عملکرد، بر اساس وضعیت واقعی آب درخت و مرحله‌ی رشد؛
• بررسی روابط آبی پسته در شوری و بور بالا؛
• یافتن ژن‌هایی که عملکرد را در کم‌آبی، شوری و بیماری بالا نگه می‌دارند.

پروژه‌ی دیگری مصرف واقعی آب باغ‌های پسته در خاک‌های رو به شور شدن را بررسی می‌کند تا بفهمد صنعت پسته تا کجا می‌تواند به زمین‌های شور گسترش پیدا کند.

درس‌های کاربردی

۱. کم‌آبیاری مرحله‌ای، نه یکنواخت

همه‌ی مراحل رشد پسته به یک اندازه به آب حساس نیستند. دوره‌ی سخت شدن پوست استخوانی تحمل بیشتری دارد؛ کم کردن آب در این دوره و تأمین کامل آب در دوره‌ی پر شدن مغز، الگویی است که پژوهش‌ها دنبال می‌کنند. «کم‌آبیاری یکنواخت در کل فصل» معمولاً بدترین نتیجه را می‌دهد.

۲. آبیاری بر اساس وضعیت درخت

پژوهشگران به‌جای تقویم، از پتانسیل آب ساقه (اندازه‌گیری با محفظه‌ی فشار) استفاده می‌کنند. این دستگاه در ایران هم قابل تهیه است و چند باغدار می‌توانند یکی را مشترک بخرند. سنسور رطوبت خاک هم گام اول ارزان‌تری است.

۳. شوری را در اوج بسنجید

توصیه‌ی متخصصان کالیفرنیایی: شوری خاک را در اوج تابستان اندازه بگیرید، نه فقط بهار؛ چون در طول فصل املاح جمع می‌شود. مدیریت شوری و تغذیه با هم، کلید بهره‌وری پسته‌ی شور است.

۴. آبشویی هدفمند

پسته شوری را تحمل می‌کند، اما بی‌نهایت نه. آبشویی زمستانه (با بارش یا آب کم‌شور) املاح را از ناحیه‌ی ریشه پایین می‌برد. داشتن استخر ذخیره برای جمع کردن آب کم‌شور زمستان، این کار را ممکن می‌کند.

جمع‌بندی

پسته‌ی ایران و پسته‌ی کالیفرنیا امروز با یک مسئله روبه‌رو هستند. تفاوت در این است که آن‌ها با اندازه‌گیری تصمیم می‌گیرند. سه قدم ساده برای شروع: سنجش شوری در اوج تابستان، آبیاری بر اساس مرحله‌ی رشد، و ذخیره‌ی آب کم‌شور زمستان.