آبیاری با پساب تصفیه‌شده؛ فرصت‌ها و خطرهایی که باید بدانید

در بسیاری از دشت‌های ایران، چاه‌ها پایین رفته‌اند و سهم آب سطحی کم شده؛ در همین حال شهرها هر روز حجم بزرگی پساب تولید می‌کنند. طبیعی است که پساب تصفیه‌شده به‌عنوان یک منبع آب پایدار مطرح شود. پژوهش‌های تازه هم تأیید می‌کنند که این آب می‌تواند مفید باشد؛ به شرطی که بدانیم دقیقاً با چه چیزی سروکار داریم.

مزیت‌ها: آب مطمئن و کمی هم کود

• منبع پایدار: حجم پساب برخلاف بارش، در خشکسالی کم نمی‌شود. کشاورز می‌تواند تمام سال کشت کند.
• مواد مغذی: پساب حاوی نیتروژن و فسفر است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند وقتی این مواد نیاز گیاه را پوشش دهند، عملکرد حتی از آبیاری با آب معمولی بیشتر می‌شود؛ به شرط اینکه کوددهی را متناسب کم کنیم.
• حفاظت از منابع: هر مترمکعب پساب که در کشاورزی مصرف شود، یک مترمکعب کمتر از آبخوان برداشت می‌شود.

خطرها: آنچه تحقیقات ۲۰۲۵ اضافه کرده

یک بررسی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ نکته‌ی ظریفی را مطرح می‌کند: وقتی کشاورزی از پساب تصفیه‌نشده به پساب تصفیه‌شده می‌رود، خطرهای بهداشتی به‌طور چشمگیر کم می‌شود، اما ممکن است:

• عملکرد کمی کم شود، چون مواد مغذی پساب تصفیه‌شده کمتر است؛
• آلاینده‌هایی که سال‌ها در خاک جمع شده بودند دوباره آزاد شوند؛
• مقاومت آنتی‌بیوتیکی در محیط گسترش پیدا کند.

علاوه بر این، تصفیه‌ی ناکافی می‌تواند به شور شدن خاک و آلودگی محصول منجر شود.

پنج قاعده‌ی استفاده‌ی امن

1. آزمایش منظم: EC، SAR، بور، فلزات سنگین و میکروب‌ها؛ حداقل فصلی.
2. آبیاری قطره‌ای یا زیرسطحی: آب با اندام خوراکی تماس نداشته باشد. آبیاری بارانی با پساب برای محصولات خوراکی توصیه نمی‌شود.
3. انتخاب محصول: علوفه، غلات، درختان مثمر و گیاهان صنعتی در اولویت باشند؛ سبزی خام‌خوری آخرین گزینه.
4. آبشویی کنترل‌شده: هر چند وقت یک بار، با آب کم‌شور یا بارش، املاح را از ناحیه‌ی ریشه دور کنید و شوری خاک را پایش کنید.
5. فاصله‌ی ایمنی برداشت: چند روز قبل از برداشت، آبیاری با پساب را قطع یا به آب معمولی تغییر دهید.

ذخیره‌ی پساب در استخر

کشاورزی که پساب را از تصفیه‌خانه می‌گیرد معمولاً نمی‌تواند همان لحظه مصرفش کند؛ به استخر ذخیره نیاز دارد. استخر پساب باید عایق کامل داشته باشد تا آب آلوده به آبخوان نفوذ نکند. ورق ژئوممبران با ضخامت مناسب و جوشکاری درست، همین نقش را دارد. پیش از ساخت، راهنمای انتخاب ورق و فهرست تولیدکنندگان را ببینید.

جمع‌بندی: پساب تصفیه‌شده دشمن نیست؛ مدیریت‌نشده‌اش است. با آزمایش، روش آبیاری درست و انتخاب محصول، می‌تواند بخشی از راه‌حل کم‌آبی باشد.