گیاهان پوششی در مناطق کم‌آب؛ خاک زنده بین دو کشت

زمین خالی بین دو کشت، در اقلیم ما زیر آفتاب و باد می‌سوزد: ماده‌ی آلی کم می‌شود، سطح خاک سله می‌بندد و باد خاک حاصلخیز را می‌برد. گیاه پوششی یعنی در همین فاصله گیاهی بکاریم که برداشتش هدف نیست؛ هدفش محافظت و ساختن خاک است.

سؤال اصلی کشاورز ایرانی: آب چه می‌شود؟

درست است؛ گیاه پوششی آب مصرف می‌کند. راهنماهای دانشگاه‌های نیومکزیکو و نوادا، که اقلیمی شبیه بخش‌های زیادی از ایران دارند، صادقانه همین را می‌گویند. اما نکته‌ی کلیدی در زمان قطع است: حدود نیمی از آب مصرفی گیاه در دوره‌ی رشد رویشی صرف می‌شود و اگر گیاه پوششی را قبل از گلدهی و بذربندی قطع کنیم، مصرف آب کنترل می‌شود و بقایای آن مثل مالچ روی خاک می‌ماند و تبخیر را کم می‌کند.

چه چیزی به دست می‌آوریم

• ماده‌ی آلی بیشتر و در نتیجه نگهداشت آب بهتر در سال‌های بعد؛
• نیتروژن مجانی اگر در مخلوط، لگوم (ماشک، شبدر، باقلا) باشد؛
• کاهش فرسایش بادی و آبی؛
• ریشه‌هایی که لایه‌ی سخت را می‌شکنند (تربچه‌ی روغنی، شلغم)؛
• زیستگاه برای حشرات مفید و کاهش علف هرز.

سه سناریوی عملی

1. باغ با آبیاری قطره‌ای: بین ردیف‌ها مخلوط جو و ماشک در پاییز؛ قطع در اسفند یا اوایل فروردین قبل از گل. بقایا بین ردیف بماند.
2. زراعت آبی بعد از برداشت گندم: اگر تا کشت پاییزه چند ماه فاصله دارید و آب کمی هست، یک گیاه سریع‌رشد مثل ارزن یا سورگوم علوفه‌ای.
3. دیم: فقط در سال‌های پربارش و با گونه‌ی کم‌توقع؛ در سال خشک، بقایای محصول قبلی را حفظ کنید و گیاه پوششی نکارید.

اشتباهات رایج

• دیر قطع کردن؛ گیاه به بذر می‌رود و هم آب زیادی مصرف می‌کند و هم خودش علف هرز سال بعد می‌شود.
• کاشت گونه‌ی تکی و بی‌ربط به هدف. اول بدانید چه می‌خواهید: نیتروژن؟ پوشش؟ شکستن خاک؟
• انتظار نتیجه در سال اول. بهبود خاک معمولاً از سال دوم و سوم دیده می‌شود.

جمع‌بندی

در کم‌آبی، گیاه پوششی تجمل نیست، سرمایه‌گذاری روی «حساب پس‌انداز آب» خاک است؛ به شرط اینکه کوتاه، به‌موقع و هدفمند باشد. برای آشنایی با روش‌های مکمل، مقاله‌ی مالچ و کمپوست را هم بخوانید.